Smernice za efikasnu zaštitu od sunca

Nezaštićeno i produženo izlaganje sunčevim, odnosno UV zracima, predstavlja dominantan faktor koji dovodi do poremećaja rada ćelija kože, degradacije gradivnih struktura i slabljenja funkcije kože. Sa jedne strane, ove promene dovode do pojave bora, gubitka elastičnosti, hiperpigmentacija, kapilara, otežane proliferacije ćelija, smanjenog imunološkog odgovora, slabljenja barijerne funkcije kože… Sa druge strane, UV zračenje utiče na pojavu kancera kože tako što oštećuje genetički materijal zbog koga može da dođe do nekontrolisanog množenja ćelija i formiraju tumora. Zato je zaštita od sunca uvek primarno pitanje zdravlja, a ne estetike, pogotovo u svetlu činjenice da je kancer kože jedan od najčešćih oblika maligniteta. Važno je akcentovati da se korišćenjem proizvoda za zaštitu od sunca može delovati preventivno kako po pitanju maligniteta tako i na skoro sve znakove starenja kože.

OSNOVNI POJMOVI I OZNAKE

UV – označava ultravioletno zračenje kao deo svetlosnog spektra koje emituje sunce, a dolazi do površine zemlje. Kratke je talasne dužine tako da je nevidljivo za oko.

UVA (UVA1, UVA2) i UVB – označava klasifikaciju UV zračenja u odnosu na talasne dužine gde je UVA u rasponu od 320 do 400 nanometara dok je UVB od 290 do 320 nanometara.

UVA – čini 95 odsto ukupne UV radijacije koja dopire do površine zemlje, odgovorno je za tamnjenje kože i prodire duboko te oštećuje strukturu kože. Stoga tamnjenje predstavlja odgovor tela na nastala oštećenja izazvana UV zračenjem pa samim tim nije moguće ostvariti bezbedno tamnjenje – takav koncept treba tretirati kao mit i svesti ga na minimum.

UVB – uglavnom oštećuje više slojeve kože i odgovorno je za crvenilo i opekotine te takođe igra važnu ulogu u razvoju kancera kože. Intenzitet UVB zraka oscilira tokom dana i doba u godini, a najjače je od 10 do 16 časova i od aprila do oktobra.

UV filter – odnosi se na jedinjenja koja imaju sposobnost da nas zaštite od UV zračenja. Različiti filteri štite od različitih zraka (talasnih dužina) stoga uvek treba birati proizvode koji sadrže kako UVA tako i UVB oznaku na ambalaži.

SPF (Sun Protection Factor) označava količinu UV zračenje koju koža može da podnese uz korišćenje proizvoda za zaštitu, nasuprot količini zračenja koje je bi izazvalo opekotinu bez upotrebe proizvoda za zaštitu. U praksi mera količine blokiranog zračenja je zamenjena vremenom koje može da se provede na suncu što je dovelo do opasnih zabluda kod koriniska. Tako da mnogi i dalje čvrštvo verujem da oznaka SPF50 označava koliko puta više može da se provede na suncu sa zaštinim faktorom. Zarad ilustracije to bi značilo da ukoliko je prosečnoj osobi iz Srbije potrebno 10 minuta da pocrveni, uz upotrebu SPF 50 to bi bilo čak 50 puta duže. Ovo tumačenje je apsurdno jer proizvod za zaštitu od sunca obezbeđuje zaštitu samo tokom prva dva sata od trenutka nanošenja, potom degradira kada govorimo starijim filterima. Savremeniji filteri uglavnom ostaju stabilni i posle 2 sata ali zato degradira film na površini kože koji ravnomerno nosi i raspoređuje filtere po površini kože, usled znojenja, pokreta i drugih fizićkih i hemijskih faktora.

Stoga SPF treba posmatrati kao oznaku koja govori koliko je približno procenata UV zračenja blokirano, gde SPF 15 blokira 93 odsto zračenja, SPF 30 – 97 odsto dok SPF 50 blokira 98 odsto UV zračenja.

Što nas dovodi do čestog pitanja a to je – zašto bi neko uopšte koristio SPF 50 ako je razlika u zaštiti u poređenju sa SPF30 samo jedan odsto, pogotovo kada se u obzir uzmu estetski izazovi koji dolaze sa visokim faktorom zaštite. Odgovor je jednostavan – količina zračenja koje može da izazove oštećenja ne mora da bude velika pošto je reč o dugom vremenskom periodu, odnosno sveukupnom životnom izlaganju suncu. Sa druge strane, ovaj jedan procenat može da znači i procenat manje obolelih od kancera kože tako da se ne može smatrati zanemarljivim. U poslednje vreme na tržištu se pojavljuju proizvodi sa zaštitnim faktorom većim od 50+ pa čak i sa oznakom od SPF100 koji blokira 99 odsto UV zračenja tako da čak i maksimalna koncentracija filtera ne nudi potpunu zaštitu od sunca. Stručna zajednica ne gleda blagonaklono na proizvode koji imaju oznaku veću od SPF 50 gde ih smatra zbunjujučim pa i obmanjujućim za potrošača te preduzima incijative da se razmotri zabrana deklarisanja proizvoda na SPF koji je veći od 50 uglavnom zbog toga što potrošaču šalju poruku o dramatično jačoj zaštiti koja u realnosti ne postoji, što nepovoljno utiče na ponašanje kad je o zaštiti reč.

NAČIN UPOTREBE

Zaštita od sunca koristi se tokom cele godine jer je UVA zračenje uglavnom konstantno tokom godine. Tokom dana prodire kroz oblake i stakla, a najodgovornije je za oštećenje struktura kože, odnosno za skoro sve znakove njenog starenja.

Idealan faktor zaštite je od SPF 30 do SPF 50 gde treba imati na umu da je jačina zaštite uslovljena količinom proizvoda koji se koristi – gde je potrebno oko 1,3 grama, što je znatno više nego prosečna količina hidrantne kreme.

Svaki put kada se upotrebi manja količina SPF proizvoda, dobija se manji faktor zaštite koji, u odnosu na dostupne podatke, neretko može da bude čak i upola manji. S obzirom na to da je SPF proizvod stabilan tokom prva dva sata, kada je reč o konstantnom izlaganju suncu kao što je to na moru, zaštitu treba obnavljati na svaka dva sata. Ukoliko su prisutni talasi, vetar, sportska aktivnos i pojačano znojenje proizvod treba nanositi na svakih sat vremen kao i po izlasku iz vode. Kada se govori o svakodnevnim, „gradskim“ uslovima, gde je izlaganje suncu sporadično, idealno bi bilo da se zaštita obnovi u drugom delu dana, odnosno da se nanosi ujutru i popodne.

NEGA, DEKORATIVA I ZAŠTITA OD SUNCA

Proizvod za zaštitu od sunca treba da bude poslednji korak nege, odnosno prvi korak šminke. Imajte na umu da je svaki provod za zaštitu od sunca hidrantna krema/ mleko/gel u kome su smešteni UV filteri. Ovo praktično znači da nema potrebe da nanosite kremu za lice pre proizvoda za zaštitu od sunca jer je to isto kao da nanosite dve kreme što je često razlog najrazličitijih problema sa kojima su potrošači suočeni kao što je preterano mašćenje kože, ljušćenje ili rastvaranje proizvoda… Ukoliko se na to doda i prajmer za šminku (što je ništa drugo neka krema sa karakterističnim svojstvima) to je isto kao da ste naneli tri kreme i uklapanje ovih proizvoda je praktično nemoguće. Zato je od posebne važnosti da izaberete SPF proizvod koji je namenjen vašem tipu kože. Što se tiče ostatka nege, nju koristite kao i inače, ali imajte na umu da su SPF proizvodi, usled formulacijskih ograničenja, uvek nešto teži, te za jutarnju negu birajte lagane kozmetičke proizvode – idealni su serumi. Kako biste izbegli negativne interakcije između SPF proizvoda i tečnog pudera, uglavnom birajte pudere koji sadrže dosta silikona i SPF proizvode koji imaju umerenu količinu masnoća. Uvek se odlučite za šnimku koja sadrži i SPF jer vam može pomoći u održavanju zaštite, ali imajte na umu da šminka sa SFP-om ne može da zameni proizvod za zaštitu od sunca zbog izuzetno male količinom proizvoda koja se koristi.

BEZBEDNOST

Pitanje bezbednosti jedinjenja svakako je kompleksno, ipak trenutno ne postoje podaci koji svedoče o štetnosti različitih UV filtera dok se cink oksid i titanijum dioksid smatraju potpuno bezbednim ukoliko nisu u nano obliku. Sa druge strane, postoje novi dokazi1 o propustljivosti najčešćih hemijskih UV filtera u telo, njihovoj koncentraciji u krvi, kao i drugim tečnostima, ali nema podataka o njihovom sistemskom uticaju, a da ne govorimo o kancerogenosti. Ovi novi podaci o koncentraciji filtera u plazmi demonstriraju jasnu potrebu za konkretnijim istraživanjima tako da ćemo relativno skoro imati više podataka. Samo prisustvo jedinjenja u telu ne znači opasnost po zdravlje, niti se manjak podataka može smatrati argumentom za štetnost. Ipak, pravo je korisnika da uopšte ne želi da bude izložen niti da sačeka nove podatke, stoga uvek možete da se orijentišete na proizvode koji se baziraju na cink oksidu i titanijum dioksidu koji mogu biti mikronizovani ali ne i u nano bliku. Takođe, esencijalna ulja kao i parfemi, odnosno mirisna jedinjenja bez obzira na to da li su iz prirodnih ili sintetičkih izvora, statistički predstavljaju najčešće uzročnike kontaktnih alergijskih reakcija, dok pojedina ulja mogu biti fototoksična te su nestabilna na suncu i stoga ih treba izbegavati.

UV ZRAČENJE I VITAMIN D

Naše telo proizvodi vitamin D tako što UVB zraci bivaju apsorbovani od strane 7-dehydroholesterola koji putem određenih reakcija biva konvertovan u biološki aktivan oblik vitamin D. Ipak, kapacitet tela da proizvede vitamin D je ograničen gde po dostizanju limita za proizvodnju, dalje izlaganje UV zračenju počinje da uništava vitamine i tako zapravo smanjuje nivo vitamin D. Potrebno je provesti oko pola sata dnevno na suncu kako bi se primila dovoljna količina UV zračenja za sintezu ovog vitamina kada govorimo o sunčanom periodu godine, odnosno od aprila do oktobra. Periodi godine sa malo sunčanih dana teško da mogu da obezbede potrebu količinu zračenja pa se stoga preporučuje uzimanje dodataka ishrani sa vitamin D. Skoro polovina zapadne populacije ima manjak vitamina D koji se sreće i kod osoba sa izbalansiranom ishranom tako da testiranje na vitamin D treba da postane sastavi deo preventivnog testiranja svakog pojedinca. Dostupni podaci takođe govore da redovna upotreba proizvoda za zaštitu od sunca ne utiče na nivoe ovog vitamina. Sa druge strane, važno je napomenuti da u poslednjih nekoliko godina dobijamo nove fascinantne podatke o mogućem terapeutskom uticaju umerenog i bezbednog UV zračenja na parametre gojaznosti i metaboličkog sindroma, čije se delovanje čini nezavisno od metabolizma vitamina D2.

REAKTIVNOST I ZAŠTITA OD SUNCA

Čini se da je najveća prepreka redovnom korišćenju proizvoda za zaštitu od sunca reaktivnost kože koja se javlja kod ne tako malog broja korisnika. Prilikom korišćenja SPF proizvoda potrošači opisuju različite reakcije, od crvenih tačkica i svraba, preko različitih tipova akni do jakih upala koje se javljaju dublje u koži, bolne su i teško prolaze, a simptomi se brzo primiruju kada prestanu sa upotrebom SPF proizvoda. Apsolutno na svakom forumu na kome se pokrene pitanje SPF proizvoda rasprava se uglavnom svede na ovaj fenomen. Najveći deo pitanja koje smo dobili odnose se na ovaj problem gde se ponekad čini da svaka druga osoba ima slično iskustvo. Posebno je interesantno to što se ova pojava javlja kod svih tipova kože, nezavisna je od tipa filtera u proizvodu ili strukture proizvoda. Iako postoje brojna mišljenja o uzrocima, dok stručna literatura uglavnom zanemaruje ovaj fenomen, medicinski radnici olako odbacuju navode korisnika dok kozmetička industrija po običaju ćuti. Ovaj fenomen i njegovo negiranje još jednom potvrđuje otuđenost različitih aktera od stvarnih potreba potrošača jer odbija da prepozna problem i upusti se u njegovo rešavanje. Otuđenost se ogleda i u tome da najveći broj SPF proizvoda ne može da se nanese na predeo oko očiju jer izazivaju pojačano suzenje i pečenje, dok stručna tela apeluju za efikasnijom zaštitom zone oko očiju usled učestale pojave melanoma. 

OGRANIČENJA

Proizvodi za zaštitu od sunca najčešće se uzimaju zdravo za gotovo iako iza kulisa postoje različiti izazovi. Naime, laboratorijski uslovi u kojima se testiraju SPF proizvodi često ne odgovaraju uslovima stvarnog korišćenja. Uviđaju se velike razlike u određivanju faktora zaštite u zavisnosti od testa koji je korišćen i laboratorije, tako da isti proizvod može da dobije dramatično drugačiji SPF rejting. Nezavisna testiranja proizvoda za zaštitu od sunca često utvrde znatno manji faktor zaštite nego onaj koji je naveden na ambalaži. Zato je važno da pratimo lično iskustvo korišćenja proizvoda za zaštitu od sunca, odnosno da posmatramo kako naša koža reaguje.

m.a.p